Jo Teunissen overleefde drie concentratiekampen

Johan Teunissen (1904), roepnaam Jo, is 37 als de oorlog uitbreekt. Hij is getrouwd en vader van vijf kinderen. De onderwijzer uit Maassluis sluit zich al in het najaar van 1940 aan bij verzetsgroep het Geuzenleger. Zij saboteren het Duitse oorlogsgeschut, spioneren en verspreiden fel anti-Duitse pamfletten. Op 16 januari 1941 wordt Johan in Maassluis opgepakt door de Duitse politie. Dat is het begin van een verblijf van ruim vier jaar in gevangenschap. Eerst in het beruchte Oranjehotel in Scheveningen en daarna in drie Duitse concentratiekampen. Teunissen schrijft nauwgezet op wat daar gebeurde. In 1950 vestigt het gezin zich in Hoorn. De erkenning voor zijn verzetswerk komt pas ver na zijn dood in 1968. In 1981 ontvangt zijn zoon Jaap (1938) postuum het verzetsherdenkingskruis voor zijn vader uit handen van Prins Bernhard. In 2002 verschijnen Johans kampherinneringen als boek.

De Geuzen zijn de eerste verzetsgroep van Nederland. Al enkele dagen na de capitulatie in 1940 verschijnt een handgeschreven eerste Geuzenbericht van Schiedammer Bernard IJzerdraat. Enkele maanden later zijn er overal in het land geuzengroepen die zich aansluiten bij het Geuzenleger, vooral in de regio Rotterdam. Ze opereren onder volstrekte geheimhouding. Ze vormen een tijdelijke organisatie van alle Nederlanders “die ons land en volk willen bevrijden van de Duitsche overheersching en van de terreur en invloed van de NSB en andere Nederlandsche Nationale Socialistische Organisaties”. Het Geuzenleger kent geen rangen en standen of politieke kleur. De leden verbinden zich aan strikte geheimhouding en zullen elkaar onder geen enkele omstandigheid verraden. De Geuzen opereren in groepjes van ongeveer tien. Jo Teunissen maakt deel uit van het Geuzenvendel Maassluis.

De arrestatie

De Geuzen boeken successen. Zeven keer slagen ze erin telefoonlijnen van het Duitse leger onklaar te maken. Er is de bezetter veel aan gelegen om de daders te pakken. De burgemeester van Vlaardingen looft een beloning uit van duizend gulden uit: in prijzen van nu is dat bijna 10.000 euro.

In november 1940 worden enkele jonge Geuzen gearresteerd. In december 1940 wordt Sjaak Boezeman, leider van het Geuzenvendel Maassluis opgepakt. De Duitsers zijn er met gewelddadige verhoortechnieken in geslaagd om het stilzwijgen van enkele arrestanten te doorbreken. Teunissen verwijt hen niks. Wel heeft hij diepe bewondering voor zijn verzetskameraad Sjaak Boezeman die zijn zwijgen en martelingen met de dood heeft moeten bekopen. Op 9 januari 1941 wordt Boezeman na zware martelingen dood in zijn cel gevonden. “Hoeveel keren kwam hij ’s avonds in het halfduister nog even bij me thuis om in de donkere gang een en ander af te spreken en te bepraten.”

Op 16 januari 1941 wordt Jo door de Sicherheitspolizei gearresteerd. Hij is niet de enige. Die dag en de volgende dag worden in totaal dertien personen van de groep Maassluis gearresteerd. Dan gaat het met een overvalwagen richting de gevangenis in Scheveningen.

In het beruchte Oranjehotel in Scheveningen komt Teunissen in cel 589 terecht. Het grote piekeren begint. Weten ze het thuis al? Hoe zal de bevolking van Maassluis reageren? Wat zal er met zijn gezin gebeuren? Er is niets om hem van zijn zorgen af te leiden. Hij heeft alles moeten inleveren, inclusief potlood en papier. Dolblij is hij als hij tijdens het luchten een spijker vindt. Hij slaagt er met veel geduld in een steen uit de muur los te wrikken, zodat hij contact krijgt met zijn buurman. Als hij later leraar is in Hoorn zal hij bij de eerste kennismaking met een klas een spijker tevoorschijn toveren en duidelijk maken dat in de klas zijn wil wet is. Deze woorden worden gevolgd door het doorbreken van de spijker.

Ook Jo wordt verhoord, drie tot vier maal. Er wordt tijdens zo’n verhoor meer geschopt dan geslagen, schrijft hij in zijn herinneringen. Op 24 februari 1941 begint in Den Haag in het gebouw van de Hoge Raad het eerste proces tegen 43 Geuzen uit Vlaardingen. Achttien van hen worden ter dood veroordeeld. Drie minderjarige leden worden bij de uitvoering vervangen door drie februaristakers. Op  13 maart 1941 worden op de Waalsdorpervlakte achttien verzetsstrijders geëxecuteerd, de eersten in Nederland. Via de buizen in het Oranjehotel verspreidt het bericht zich razendsnel. In de gevangenis in Scheveningen wachten de overige Geuzen – ook  Jo – in toenemende spanning op hun proces.

Na zes weken krijgt hij voor het eerst bezoek. Met zijn vrouw Jannetje en een meegekomen vriend mag hij een kwartiertje contact hebben. Hij vraagt Jannetje om boeken. Na een paar dagen arriveren er drie boeken, een foto van vrouw en kinderen en een brief. ’s Avonds komt er ook nog een bijbel. Het geloof brengt voor Jo veel verlichting.

Gedeporteerd naar Buchenwald

Op 7 april 1941 wordt een grote groep gevangen, wel tweehonderd man, geheel naakt onderzocht door een SS-arts. Een dag later, op 8 april 1941, gaan 157 gevangenen op transport. Onder hen de boomlange Jo Teunissen (1.98 meter) met grote handen.

Na twee dagen en twee nachten sporen arriveert de trein in Weimar. Van daaraf moeten de mannen, opgejaagd door SS ‘ers, dravend de negen kilometer afleggen naar hun eindbestemming: Konzentrationslager (KZ) Buchenwald. Onderweg wordt er geslagen en getrapt en worden de mannen afgeranseld. Na de poort zien ze links en rechts meer dan manshoge prikkeldraadversperringen en borden met doodskoppen.

De gevangenen uit Scheveningen komen terecht in Block 14, het blok voor politieke gevangenen. Met 160 man hebben ze de beschikking over 120 vierkante meter leefruimte, feitelijk niet meer dan een halve vierkante meter, rekent Teunissen uit. Ze worden van kop tot teen kaalgeschoren en geknipt. “Geen haar mag op het lichaam blijven.” Daarna volgt desinfectie in een grote kuip met lysol (desinfecterend middel) waar iedereen kopje onder moet . “Het bijt en prikt ontzettend, omdat velen onder de sneetjes, schrammen en rauwe plekken zitten”. Op hun wit-blauwe kamppak, op de linkerborst en de rechterbroekspijp zit de rode driehoek en een nummer. De rode driehoek geeft aan dat ze politieke gevangenen zijn. Van nu af aan bestaan er voor de kampleiding geen namen meer, slechts nummers. Jo is gevangene 5960.

In het kamp verblijven zo’n 15.000 gevangenen. Er heerst een streng regiem. ’s Morgens om 4 uur opstaan, 5 uur aantreden voor het appèl, werken van 5.30 uur tot 18.00 uur met drie kwartier eetpauze en om 18.00 uur opnieuw appèl, dat vaak een uur tot anderhalf uur duurt.

Thuis in Maassluis wil dochter Tini ook actief worden in het verzet, als koerierster bijvoorbeeld. Moeder Jannetje vindt het niet goed. “Eén weg is meer dan genoeg”, is haar reactie. Het zijn vooral Tini (1929) en later Jaap (1938) die hun moeder helpen de oorlog door te komen. Het gezin dat zonder inkomsten zit, wordt door bekenden geholpen. Later krijgen ze hulp van dominee Frits Slomp, medeoprichter van de Landelijke Hulp aan Onderduikers en na de oorlog predikant in Blokker.

Om Jo pakketjes met levensmiddelen en medicijnen te kunnen sturen, wordt Jannetje gedwongen huisraad te verkopen.

Als lid van het commando SS-huisvestingsonderdeel hebben de driehonderd man, onder wie Teunissen, de taak kazernes te bouwen. Het is zware stenen sjouwen, cement lossen, wegen aanleggen en egaliseren met schop en pikhouweel. In weer en wind, in vrieskou en bloedhitte, in stromende regen, striemende hagel of modder. En altijd onder toezicht van SS’ers die gewapend met geweer of stok klaar staan om bij het minste of geringste te slaan of te schoppen of erger. Teunissen beschrijft het kampleven zo beeldend dat het is alsof je er zelf bij bent. Teunissen zal ruim een jaar in Buchenwald blijven.

Naar Dachau

Na een nieuwe ronde van desinfectie en een periode van quarantaine, vertrekken er 120 man voor een invalidentransport naar Dachau nabij de Zuid-Duitse stad München. In een van buiten verzegelde beestenwagon, zonder enige voorziening en zonder frisse lucht, zijn de patiënten vijf nachten en vier dagen onderweg. Als er door bedorven voedsel dan ook nog diarreepatiënten zijn, wordt de toestand ondraaglijk. Bij aankomst in Dachau, op 26 augustus 1942, zijn er na het verbreken van de zegels en het openen van de deuren 43 lijken en 77 overlevenden. Jo behoort bij de overlevenden. Hij is bovendien een van de gelukkigen die in staat worden geacht te werken. De in de ogen van de nazi’s hopeloze gevallen gaan direct naar de gaskamers.

Voor de nieuw aangekomenen zijn in blok 23 twee bedden voor drie man beschikbaar. Veel gewonden hebben vuil afscheidende wonden en/of lijden aan diarree. “Men kan zich geen voorstelling vormen hoe ’s morgens de slaapzaal en ook de dagzaal, waar ook bedden staan, eruit zien…..”.

Tijdens de schoonmaak van vijf tot negen uur s’morgens worden alle bewoners naar buiten gejaagd. Als er gevraagd wordt naar helpers die wonden kunnen verbinden, meldt Jo zich aan en hij wordt aangenomen.

Overgeplaatst naar SS-bedrijfsbureau

Als Jo hoort dat er op kantoor een baan vrijkomt vraagt hij overplaatsing aan. Hij komt terecht op het SS-bedrijfsbureau. De SS’er die daar de baas is, heeft het goed voor met Jo en zijn kameraad Van Halm. Vooral als hij erachter komt dat de twee zijn werk met gemak en foutloos kunnen doen. Ze krijgen beter eten én – wat geen gewone gevangene is toegestaan – ze mogen tijdens werktijden roken.

De twee Nederlanders maken kennis met twee andere vrouwen op kantoor, lieve vrouwen uit Dachau. Het wordt Teunissen en Van Halm al snel duidelijk dat de Duitse vrouwen geen idee hebben van wat er in het kamp gebeurt en hoe de gevangenen worden behandeld worden. De twee Nederlandse gevangenen en de Duitse vrouwen raken goed bevriend. Ze slagen er zelfs in een radio te bemachtigen waarmee ze met zijn vieren via de BBC de vorderingen van de geallieerden kunnen volgen.

Om de geallieerden bij bombardementen te laten weten dat het om gevangenen gaat, spreiden de kampbewoners buiten het kamp hun gestreepte jasje als één grote lap op de grond uit.

Logeren in Dachau

Jo en zijn kameraad Van Halm besluiten op bezoek te gaan bij hun twee Duitse vrouwelijke collega’s van kantoor. Als zij daar aankomen, worden ze met open armen ontvangen. Ze moeten van hun gastvrije collega’s echt bij hen komen logeren. Daar wachten ze op het eerste transport naar Holland. Met een Amerikaanse truck reizen de twee Nederlanders ongeveer een maand na de bevrijding richting het compleet vernielde Mannheim. Vandaar gaat het per trein verder naar Eindhoven; op 1 juni passeren de Hollandgangers de grens. In Eindhoven is er weer een medische keuring, enkele dagen quarantaine, Hollands witbrood en echte thee met suiker en melk. Oud kampgenoten die elkaar al jaren niet hebben gezien ontmoeten elkaar weer.

Op 4 juni 1945 gebeurt wat Johan en zijn kameraden voor onmogelijk hadden gehouden: ze stappen hun eigen huis als vrije mannen in een vrij land binnen.

Weg uit Maassluis

Na de oorlog verhuist het gezin naar Sneek, waar Jo een baan kan krijgen. Daar krijgen Jo en Jannetje in 1946 een tweeling – Benno en Julia – en in 1948 nog een dochter: Hannie. Hun oudste dochter Maartje trouwt met iemand uit Sneek en blijft daar wonen.

In 1950 komt de rest van het gezin Teunissen in Hoorn wonen, aan de Koepoortsweg 95. Jo krijgt een baan bij de toenmalige LTS (Lagere Technische school) aan het Keern 42. Hij geeft er Nederlands, Engels, Duits en wiskunde. Daarnaast geeft Johan veel bijlessen om wat extra te verdienen. Hij is er vanwege zijn eindeloze geduld ook heel geschikt voor.

In Hoorn staat Jo Teunissen bekend als Pikkie Teun. Hij dwingt bij zijn leerlingen ontzag af. Tijdens repetities kan hij ogenschijnlijk de krant lezen, maar door twee gaatjes in die krant ziet hij precies wie er spieken. Hij zegt niks, maar als iedereen zijn werk heeft ingeleverd, verscheurt hij alles. Iedereen moet dan het proefwerk opnieuw maken.

Dochter Hannie, die deze anekdote over haar vader vertelt: “Ook voor ons was hij streng. ‘Afspraak is afspraak, wat je belooft moet je nakomen, wat je opschept eet je op en als je iets wilt hebben ga je er maar voor werken’, vond hij. Hoewel hij in zijn kamptijd met veel geweld in aanraking was geweest, heeft hij naar ons nooit een vinger uitgestoken.”

De periode in Hoorn is voor Jo en Jannetje Teunissen en hun kinderen een verdrietige tijd. In 1952 overlijdt dochter Corrie op 19-jarige leeftijd. Enkele jaren later, in 1959 overlijdt Benno. Hij is nog maar 12 jaar.

Postuum erkenning

In 1981 komt er postuum erkenning voor het verzetswerk van Johan. Op 14 december 1981, één dag voor het overlijden van Jannetje, ontvangt zoon Jaap uit handen van Prins Bernhard het verzetsherdenkingskruis.

Boek met kampherinneringen

In 2002 bracht uitgeverij Kok Kampen op initiatief van dochter Tini de kampherinneringen van haar vader in boekvorm uit: Mijn belevenissen in de Duitse concentratiekampen door Joh. Teunissen. In het voorwoord schrijft zij:

Vader,

Na vele jaren geworsteld te hebben met de herinneringen aan de jaren ’40-’45 en daarna, en het feit dat tijdens uw leven vaak geen erkenning was voor wat u, met vele anderen heeft moeten doorstaan, laat ik via uw eigen geschreven ervaringen weten hoe groot uw inzet was voor ons aller vrijheid. Dit ben ik u alsnog verplicht.

Uw dochter Tini