Dirk Bakker, de personificatie van het verzet in West-Friesland

Hij had geen militaire achtergrond, toch slaagde de Hoornse PTT’er Dirk Bakker (1897-1963) er door zijn enorme enthousiasme en natuurlijk gezag in om vanaf 1940 een goed geoefend en gedisciplineerd Westfries verzetsleger op te bouwen. Onder zijn verzetsnaam Oom Barend zette hij bovendien een inlichtingendienst op en stond hij aan de wieg van de geheime afluisterpost en telefooncentrale Post Poddie. Daarnaast wist hij met inzet van “zijn” PTT-auto’s talloze onderduikers naar een veilig onderduikadres te brengen en wapens voor het verzet te vervoeren. Bij de bevrijding was hij ondercommandant van het district Hoorn (gewest 11) bij de Binnenlandse Strijdkrachten. Zijn collega’s uit het verzet kwamen na de bevrijding woorden tekort om zijn vele kwaliteiten te beschrijven. Maar daar hadden zijn bazen bij de PTT geen boodschap aan, toen het op promotie aankwam. Ondanks alle pogingen daartoe vanuit Hoorn en het voormalig verzet, dat zich hiervoor zelfs tot Prins Bernhard wendde.
Wie was deze PTT’er die zoveel heeft betekend voor het verzet in West-Friesland? Dirk Bakker – 1.68 meter lang, blauwgrijze ogen, blond haar – was Nederlands Hervormd en politiek actief voor de Vrijzinnig Democratische Bond.
Bakker was een echte Westfries; hij werd op 12 mei 1897 in Midwoud geboren. Tijdens de Eerste Wereldoorlog vervulde Dirk Bakker zijn dienstplicht als sergeant bij de Genie bij de Stelling van Amsterdam onder commando van generaal-majoor A.J. Ophorst.
Op 17 april 1930 trouwde hij met de Hoornse telefoniste Johanna Geertruida (Truus) Jongbloed. Vier jaar later werd hun enige dochter geboren: Guusta (Guus) Janny. Het gezin woonde aan de Drieboomlaan 45.
De Ordedienst en Inlichtingendienst
Toen de oorlog uitbrak was Dirk Bakker chef Wagenpark bij de PTT in Hoorn én was hij in Westfriesland een van de oprichters van de Ordedienst (OD). Dit was een belangrijke illegale organisatie van voornamelijk beroepsmilitairen, die direct na de capitulatie ontstond. De Ordedienst zou de openbare orde handhaven na het vertrek van de Duitsers, was de bedoeling. Toen dat vertrek niet zo snel kwam als verwacht, werd de OD een verzetsorganisatie. Over zijn verzetswerk zei Bakker later dat het voortkwam uit een innerlijke drang. “Ik heb niet anders gekund.”
De Ordedienst hield zich aanvankelijk vooral bezig met het verzamelen van informatie over de vijand voor de Nederlandse regering in ballingschap. Daarnaast pleegden de leden sabotage aan Duitse verbindingen, zoals treinen en telefoonnetwerken. De regering in ballingschap in Londen had Dirk Bakker toen al in het vizier. Hij was één van de 22 vertrouwens- en contactpersonen in Noord-Holland, die de regering in ballingschap had aangewezen.
Direct na de capitulatie in mei 1940 zette Bakker een Inlichtingendienst (ID) op, samen met onder anderen Koos Poll (directeur rijks HBS), dominee F.W. Broers en stationschef Moors. Bakker had nog datzelfde jaar de internationale Wehrmacht telefoonverbindingen in beeld en wist hoe deze onklaar gemaakt konden worden. Hij had PTT’ers gereed staan, die – zodra ze hiervoor van hogerhand het bevel kregen – het noodzakelijke materieel en gereedschap hadden om deze verbindingen buiten werking te stellen.
Groot organisatievermogen
Zijn PTT-collega Leo Trap, die destijds als monteur buitendienst bij de Telefoondienst in Hoorn werkte, herinnerde zich in 1945 zijn eerste ontmoeting met Dirk Bakker nog goed. “Toen in augustus 1940 Europa reddeloos verloren scheen en eenieder van de aloverheerschende kracht van Duitsland zo ongeveer overtuigd was, is de heer Bakker van PTT-kantoor te Hoorn (later zogenaamd Oom Barend), belast geworden met de vorming van een verzetsgroep die de OD werd en thans de BS.”
De grote lijnen die toen aangegeven waren, waren volgens Leo Trap “zeer vaag”. Het op poten zetten van deze zo groots geworden organisatie heeft dan ook ontzettend veel doorzettings- en organisatievermogen van bovengenoemde Oom Barend gevergd, concludeerde Trap. “De kring die hij (Bakker) in de allereerste periode om zich heen vormde, was uiteraard zeer solide, gezien het feit dat zij vijf jaar stand heeft weten te houden. Zij bestond voor wat het technisch personeel aangaat uit controleur Van Berkel en ondergetekende. Mij werd opgedragen om de rest van het daarvoor in aanmerking komend personeel als technisch onderdeel apart te groeperen…. Hoofdzakelijk bestond het werk uit het verschaffen van gegevens van de Duitse Wehrmacht (DW) aangaande telefoonverbindingen, radiostations, afluisteren van DW- gesprekken – voor dit laatste hadden we enige goede telefonisten ingeschakeld – en meer van dergelijke karweitjes.”
Een groot netwerk
Toen zijn verzetskameraad van het eerste uur en medeoprichter van de OD, luitenant-sergeant J.L.M. Frederiks, werd gearresteerd en krijgsgevangen was gemaakt, zette Dirk Bakker zonder enige militaire scholing het werk van de OD voort. De PTT’er slaagde erin om alle bestaande contacten te behouden en verder uit te bouwen. Hij maakte daarvoor gebruik van militaire registers vanaf jaarklasse 1908. Daarnaast hield hij een kaartsysteem bij van NSB’ers, ook in de dorpen. Dankzij zijn vele contacten in de kerk en de politiek, wist Dirk Bakker onder de dekmantel van de EHBO-cursussen die hij organiseerde, velen aan zich te binden om ook actief te worden in het verzet, herinnerde zijn gewestelijk commandant bij de Binnenlandse Strijdkrachten overste J.G.M. Wastenecker zich.
Ook met het gemeentebestuur en de ambtelijke organisatie onderhield Bakker goede contacten. Volgens burgemeester Leemhorst, die Bakker de eerste oorlogsjaren enkele keren ontmoette op het stadhuis, benaderde Bakker gemeentesecretaris Room om tot de OD toe te treden. De gemeentesecretaris vond zichzelf daarvoor niet zo geschikt. Hij adviseerde Bakker om adjunct-gemeentearchitect Mechiel Wils te benaderen. Dat was een “zeer goede raad”, wist Leemhorst in 1945 nog. Mechiel Wils werd onder meer dankzij het bezit van de benodigde gemeentestempels waarmee hij persoonsbewijzen kon vervalsen, een zeer belangrijke verzetsman voor Hoorn.
Overste Wastenecker en zijn chef-staf majoor H.J. de Bijll Nachenius waren direct na de bevrijding vol lof over Bakker. Ze noemden hem moedig, doortastend en inspirerend; iemand die “met grote kennis van zaken, tact en overwicht” het verzet in Westfriesland organiseerde. Vanaf mei 1940 tot mei 1945 was hij de spil van een goed lopende verzetsorganisatie, die in september 1944 2.300 man telde. Bij de bevrijding in 1945 was dat aantal opgelopen tot 3.100 man, verdeeld in secties en compagnieën. Ze waren goed geoefend en gedisciplineerd. Deze verzetsorganisatie telde militairen én burgers die met wapens konden omgaan, oordeelden zijn superieuren.
Samenwerking met de LO
Vanaf voorjaar 1943 werkte Dirk Bakker nauw samen met de leider van de Landelijke Organisatie van Hulp aan Onderduikers (LO) in Westfriesland, Piet Verbeek, en de plaatselijke vertegenwoordiger van het Nationaal Steunfonds (NSF), Martinus Brink. Bakker zorgde ervoor dat de plaatsvervangend postcommandanten van de OD tevens LO-leider werden. Dit droeg later (1944) bij aan een soepel samengaan van drie verzetsorganisaties in de Binnenlandse Strijdkrachten.
Hoewel het verzet erop aandrong dat Dirk Bakker in het voorjaar van 1945 commandant van district III van de Binnenlandse Strijdkrachten zou worden, weigerde hij. Bakker vond dat er een betere kandidaat beschikbaar was, namelijk kapitein Fer de Flart. Een man met meer militaire ervaring die zich volgens Bakker bovendien in de meidagen van 1940 goed had geweerd. Aanvankelijk weigerde De Flart. Hij stelde voor dat hij chef-staf van Bakker zou worden. Bakker kon hem er toch van overtuigen om de post van commandant te aanvaarden.
Op een haar na ontsnapt
Door zijn vele verzetsactiviteiten liep Dirk Bakker grote risico’s, schrijft overste Wastenecker. Niet alleen omdat hij onder een NSB-chef werkte, maar ook omdat hij een zeer bekende verschijning was in het relatief kleine Hoorn. Daar kwam nog eens bij dat Hoorn een grote en actieve Landwacht (fanatieke hulppolitie van de Duitsers) kende.
Zelf verklaarde Dirk Bakker na de oorlog dat hij meerdere malen door de Duitsers en Landwachters was aangehouden en telkens door het oog van de naald was gekropen. Zijn adjudant bij de Ordedienst, Pieter Kaag, beschrijft hoe Bakker in december 1944 op weg was naar een vergadering in het huis van verzetsman Pieter Hoogcarspel (verzetsnaam Hein) op de Gedempte Turfhaven 12-14.
Met een vuurplan voor het verzet onder zijn oksel werd Bakker op de Koepoortsweg aangehouden en gefouilleerd door vijf landwachters. Met grote tegenwoordigheid van geest leidde hij – met succes – de aandacht af met een deurknop die hij toevallig in zijn jaszak had. Het eerste wat Bakker deed bij zijn verlate aankomst, was vragen om een sigaret….
Postauto’s om onderduikers te vervoeren
Kaag verklaart ook dat Bakker altijd met de postauto’s meereed als er illegaal wapens werden vervoerd. Hij zou dan de verantwoordelijkheid op zich nemen als het fout liep. Wanneer de auto’s onverhoopt beschoten werden, was het Bakker die het commando “vol gas” gaf.
Een andere verzetskameraad, luitenant-adjudant F.M.H. van de Ven, herinnert zich hoe Bakker bijna iedere man bij de OD van naam kende. “Meerdere malen heeft hij weken bij mij op de Koepoortsweg ondergedoken gezeten en toch kans gezien zich te vertonen aan die onderdelen waar dat nodig was en door zijn woord en daad de orde en rust in de gelederen te herstellen.”
In zijn eigen verklaring over zijn verzetswerk meldt Bakker dat hij met postauto’s Joden, onderduikers, wapens en van Duitsers gestolen benzine vervoerde. Bekend is dat verzetsvrouw Aaf Dell van een postkarretje gebruik kon maken om de Joodse zuigeling Loekie Themans naar een onderduikadres op de Tweeboomlaan te brengen.
De Joodse Jet van Kleef (1934), even oud als Bakkers’ dochter Guus, herinnert zich dat zij vanaf haar onderduikadres in Haarlem door Dirk Bakker met een postauto werd opgehaald toen het daar niet meer veilig was. Verstopt in een postzak werd ze samen met drie Joodse jongens met een postauto van de PTT opgehaald. Jet was verrast toen ze de vader van haar schoolvriendinnetje Guus herkende.
Bakker was een principieel man. Tijdens de oorlog weigerde hij bemiddeling bij promotie door zijn NSB-chef. “Ik wilde niet door NSB-instanties bevorderd worden.” Het verzetswerk nam al zijn vrije tijd in beslag.
Daarnaast was er zijn gewone werk. Langere tijd verving hij tijdens de oorlog wegens ziekte de directeur van het postkantoor in Hoorn. Postkantoor Hoorn wist onder zijn leiding het langst van ieder kantoor in Nederland, namelijk tot ver in april 1945, de organisatie van de postauto’s gaande te houden.
Geheime afluisterpost en telefooncentrale
Bakker was de initiatiefnemer voor een geheime afluisterpost en later illegale telefooncentrale, Post Poddie (zie ook: Het succes van de geheime telefooncentrale Post Poddie: een unieke samenwerking – Oorlog in Hoorn). Dankzij de afgeluisterde gesprekken kon Dirk Bakker op 11 juli 1944 persoonlijk Knokploeg lid Kees Stuijfbergen waarschuwen dat hij beter niet thuis kon slapen. De Duitse Sicherheitsdienst had met de commandant in Hoorn gebeld en assistentie gevraagd van enkele plaatselijke goed bekende Landwachters.
Kees vertrok direct naar een ander adres en ontliep zo zijn arrestatie. Zijn ouders en broer werden de 12e juli ’s nachts gearresteerd. Ook verzetsman Mechiel Wils kon dankzij de afgeluisterde berichten aan arrestatie ontkomen.
Post Poddie zou uitgroeien tot de trots van Gewest 11 van de Binnenlandse Strijdkrachten. Dankzij 80 kilometer illegale telefoonverbindingen via de lucht en 70 kilometer kabels onder de grond kon contact worden gelegd met het hoofdkwartier van de BS in Amsterdam. Én met de commandanten van de afwerpterreinen in Westfriesland voor het droppen door de geallieerde van wapens.
Het verzetswerk hield Dirk Bakker dag en nacht bezig, zeker de laatste maanden. In die hectische periode kwam hij volgens eigen zeggen slechts drie keer per dag 5 á 10 minuten thuis. En dan nog alleen om vooral geen argwaan bij de buren te wekken.
Na de bevrijding
Het was onderdistrictscommandant Dirk Bakker die op 8 mei 1945 persoonlijk met de auto de in 1942 ondergedoken burgemeester Leemhorst en zijn vrouw ophaalde en naar het feestelijke versierde Hoorn terugbracht. Bakker kreeg een rol bij de zuiveringscommissies die moesten onderzoeken wie er met de Duitsers hadden gecollaboreerd. Hij was secretaris van de zuiveringscommissie van de PTT en voorzitter van de zuiveringscommissie voor Openbare Werken en Havendienst, Centrale Keuken en Rijkskolenbureau. Ook kreeg hij het algehele toezicht op de gevangenkampen in Hoorn.
Daarnaast maakte Dirk Bakker deel uit van het kiescollege dat op 18 oktober 1945 de noodgemeenteraad uit zijn midden koos. Verder werd hij na de bevrijding op aanbeveling van de regenten door het gemeentebestuur benoemd tot regent (bestuurslid) van het stadsziekenhuis.
Zijn voormalige verzetskameraden hadden hun commandant Dirk Bakker hoog zitten. Op 16 juni 1945 viel hem een spontane huldiging ten deel. Uit ieder Westfries dorp namen minstens tien man deel aan een defilé. Op 1 maart 1946 werd hij opnieuw gehuldigd, dit keer in het Parkhotel in aanwezigheid van diverse kopstukken uit het verzet in Noord-Holland.
Kransleggingen omgekomen vliegers
De oorlog bleef Dirk Bakker ook in de jaren na de bevrijding bezighouden. Op 7 juli 1945 was Dirk Bakker degene die op algemene begraafplaats Het Keern een krans legde bij de omgekomen Engelse en Amerikaanse vliegers. In 1947 was hij aanwezig in Venhuizen bij de onthulling van een oorlogsmonument voor vier Britse en twee Canadese vliegers, die om waren gekomen bij een wapendroppping in Westfriesland.
Geen directeur postkantoor Hoorn
Bij de hoofddirectie van de PTT was er minder waardering voor de kwaliteiten die Bakker in de periode 1940-1945 had getoond. Hij had tijdens de oorlog als adunct-commies langere tijd de zieke directeur J.H. Fehr van het postkantoor waargenomen. Toen de functie van directeur vacant kwam, kreeg hij die functie niet omdat hij niet over de vereiste diploma’s beschikte. Ondanks dat buiten zijn medeweten om zowel de burgemeester als de voormalige gewestelijke commandant (J.G.M. Wastenecker) en de hoogste militaire gezagsdrager in Hoorn, ir. C.J. Dekker, in augustus 1945 hadden geprobeerd hem aangesteld te krijgen op de toen vacante functie van directeur van het postkantoor Hoorn.
Vooral burgemeester mr. H.M. Leemhorst stelde jarenlang van alles in het werk om de bijzondere verdiensten van Bakker bij de PTT-top onder de aandacht te brengen. Op 30 augustus 1945 bracht Leemhorst hiervoor een bezoek aan de toenmalig directeur-generaal Van Houwelingen van de PTT, op 31 augustus gevolgd door een brief van twee kantjes vol lof over Bakker.
Wat Leemhorst betreft behoorde Bakker ondanks zijn bescheiden functie en bescheiden karakter tot de “elite der PTT”. De inmiddels met pensioen gegane directeur Fehr had zich volgens Leemhorst tegenover hem “herhaaldelijk met grote lof en erkenning” over Bakker uitgelaten. “Ook heb ik vernomen dat de heer Fehr hem destijds voor een koninklijke onderscheiding heeft aanbevolen.”
Bakker kreeg de directeursfunctie niet en werd “afgescheept” met een vervroegde promotie. Een bevordering die hij op grond van zijn dienstjaren drie maanden later toch al zou hebben gekregen. De vervroegde promotie leverde hem nog geen 4 gulden op ( fl. 1,24 per maand).
Bakker noemde de vervroegde bevordering “beledigend”. Ondanks het ontbreken van diploma’s, heeft hij de eerste twee jaar na de bevrijding 21 maanden lang de directie van het postkantoor in Enkhuizen waargenomen. Daarna werd hij in een bureaufunctie in Den Haag gestationeerd, maar een leidinggevende functie zat er volgens de PTT-directie ook na het directeurschap in Enkhuizen niet in.
Diverse mensen hebben zich de jaren hierna nog voor Dirk Bakker ingezet. Oud-verzetsman ir. G.J. Dekker schreef een brief aan kolonel jonkheer P.J. Six, landelijk ondercommandant van de Binnenlandse Strijdkrachten. Deze benaderde in 1948 de toenmalige algemeen-directeur van de PTT persoonlijk en zelfs het hoofdbestuur, maar – opnieuw – zonder resultaat.
Een beroep op Prins Bernard
De voormalige verzetskameraden van Dirk Bakker konden het niet verkroppen. Er ging een brief naar Prins Bernard, ondertekend door alle (voormalige) plaatselijke commandanten van district III, gewest XI. Op grond van hun bijna dagelijkse contacten meenden zij “het recht te mogen laten gelden” om een oordeel te vellen over de hoge verdiensten van Bakker.
Superlatieven ontbreken volgens de briefschrijvers om Oom Barend de passende medaille van verdiensten uit te reiken. Om vervolgens in een vlammend betoog toch woorden te geven aan dien verdiensten.
“Al zijn daden, geheel zijn persoon, waren de personificatie van het verzetswerk op de juiste wijze. Voor geheel zijn doen en laten gold bij het verzetswerk als enig richtsnoer de ongeschreven wet van het hoogste plichtsbesef in dienst van het vaderland. In alle eenvoud en geheel zonder pretentie heeft hij zijn gehele persoon ingezet voor de bevrijding. Wát deze grote zaak ook van hem vroeg, op wélk uur en onder wélke omstandigheden dan ook, ’s lands dienst vond in hem steeds zijn meest verknochte en meest loyale dienaar.”
De briefschrijvers sommen een waslijst aan verdiensten op, juist in PTT- verband. Zoals het behoeden van zeventien jonge PTT’ers voor Duitse dwangarbeid, het in de lucht houden van PTT-auto’ s en telefoondiensten etc. Zij eindigen hun pleidooi met de hartenkreet: “Wij hopen dat Uwe Koninklijke Hoogheid mét ons tot de overtuiging zal komen, dat het Vaderland een zijner trouwste zonen nog een ereschuld heeft te voldoen….”
Zelfs de tussenkomst van het Koninklijk Huis hielp niet. Algemeen-directeur Neher volhardde in het (eerdere) standpunt dat een promotie vanwege de verzetsdiensten andere bekwame PTT-collega’s tekort zou doen. Hij stelde in zijn reactie dat “in vredestijd andere capaciteiten van een directeur van een postkantoor worden gevergd, dan de capaciteiten die alleen in de abnormale bezettingstijd tot volle wasdom konden komen”.
Uit de brief wordt wel duidelijk dat de brief van de voormalige verzetscommandanten en het benaderen van Prins Bernhard tegen het zere been was. “Outsiders kunnen door mij niet worden geaccepteerd als betere beoordelaars van het personeel dan de hoofden van dienst die met het toezicht op en de beoordeling van personeel zijn belast.”
De hoofddirecteur van de PTT voegt daar nog aan toe dat Bakker sinds augustus 1948 is gestationeerd in Den Haag en daar goed blijkt te voldoen. “Zijn directeur heeft de indruk dat betrokkene zelf ook tevreden is.” Dit laatste valt zeer te betwijfelen. Kleinzoon Ronald Eschweiler (1969) hoorde hij van zijn moeder Guus dat zijn grootvader zijn leven lang gefrustreerd is geweest, omdat iedere keer een promotie niet doorging. De PTT’er bleef er zijn leven lang teleurgesteld over.















